AI krijgt ruimte, maar wie bewaakt de mens?

De Europese AI-regels zijn dit jaar een nieuwe fase ingegaan. Vanaf 2 augustus 2026 gelden belangrijke onderdelen van de AI Act, waaronder regels die mensen moeten informeren wanneer ze met AI te maken hebben en die bepaalde door AI gemaakte of gemanipuleerde inhoud herkenbaar moeten maken. Voor oudere generatieve AI-systemen loopt voor een deel van die technische markering nog een overgangstermijn tot 2 december.

Dat klinkt misschien als een technisch detail. Het is het niet. Nu AI steeds overtuigender teksten, beelden, stemmen en video’s kan maken, wordt het voor mensen moeilijker om te weten wat echt is, wat gemanipuleerd is en wanneer een machine met hen communiceert. Transparantie is daarom geen luxe. Het is een voorwaarde om als mens nog zelf te kunnen beoordelen wat je ziet en hoort.

Wie niet meer kan zien wanneer hij door een machine wordt beïnvloed, verliest een stukje van zijn vrijheid voordat hij überhaupt een keuze kan maken.

De Europese aanpak is daarom op zichzelf een belangrijke stap. Een chatbot moet zich in bepaalde situaties als AI kenbaar maken. Deepfakes moeten worden gelabeld. AI-systemen die synthetische inhoud produceren moeten die inhoud waar technisch mogelijk machineleesbaar markeren. Dat zijn geen regels die technologie tegenhouden. Het zijn minimale voorwaarden om technologie op een menselijke manier te gebruiken.

Maar precies daar begint ook de verantwoordelijkheid van Europa. Transparantie mag geen vinkje worden dat alleen bedrijven tevreden stelt. Een onzichtbaar technisch merkteken helpt een gewone gebruiker weinig als platforms het niet daadwerkelijk zichtbaar en begrijpelijk maken. Een label dat ergens in een technische laag staat terwijl een overtuigende nepvideo miljoenen mensen bereikt, beschermt de menselijke waardigheid nauwelijks.

Daarom is handhaving minstens zo belangrijk als wetgeving. De Europese Commissie heeft inmiddels duidelijk gemaakt dat de transparantieregels worden gehandhaafd en dat overtredingen tot forse boetes kunnen leiden. Dat is noodzakelijk. Regels zonder consequenties zijn vooral geruststellende teksten op papier.

Tegelijkertijd schuift Europa een ander belangrijk onderdeel van de AI Act juist verder vooruit. De regels voor bepaalde hoog-risico-AI, bijvoorbeeld in biometrie, onderwijs, werk, migratie en essentiële diensten, zijn uitgesteld. Voor een deel gelden ze pas vanaf december 2027 en voor sommige toepassingen zelfs later.

Daar zit een ongemakkelijke tegenstelling. Europa zegt terecht dat mensen moeten weten wanneer AI invloed op hen heeft, terwijl strengere regels voor systemen die daadwerkelijk grote gevolgen voor mensen kunnen hebben juist meer tijd krijgen. Voor bedrijven kan zo’n overgang begrijpelijk zijn. Voor burgers is het minder vanzelfsprekend. Wie door een algoritme wordt beoordeeld bij werk, onderwijs of toegang tot een belangrijke dienst, heeft weinig aan de geruststelling dat de strengere bescherming over anderhalf of twee jaar beter geregeld zal zijn.

Freedom Matters vindt daarom dat menselijke waardigheid niet mag worden behandeld als een sluitpost van innovatiebeleid. Technologie mag sneller ontwikkelen dan wetgeving, maar dat betekent niet dat de rechten van mensen dan maar achter de feiten aan moeten lopen.

AI verdient ruimte waar het mensen helpt. Maar die ruimte is niet onbeperkt. Wanneer een systeem mensen beïnvloedt, beoordeelt of categoriseert, moet niet de vraag zijn hoe snel het kan worden uitgerold. De eerste vraag moet zijn wat die technologie met de vrijheid, privacy en waardigheid van de betrokken persoon doet.

Dat is uiteindelijk de echte test voor de Europese AI-regels. Niet hoeveel innovatie Europa kan aantrekken, niet hoeveel systemen bedrijven kunnen uitrollen, maar of mensen nog weten wanneer technologie hen beïnvloedt en of ze daartegen daadwerkelijk beschermd zijn.