Windows 11 gaat te ver: gemak is geen vrijbrief voor digitale surveillance

Windows 11 wordt steeds meer dan een besturingssysteem. Microsoft bouwt er diensten, cloudverbindingen en AI-functies in die steeds meer weten over wat een gebruiker doet. Dat kan gemak opleveren. Maar gemak is geen vrijbrief om steeds meer informatie over het privéleven van mensen vast te leggen.

Freedom Matters stelt daarom een eenvoudige vraag: is wat technisch mogelijk is ook menswaardig, noodzakelijk en proportioneel? Bij verschillende onderdelen van Windows 11 is het antwoord wat Freedom Matters betreft: nee.

Een computer hoort geen dagboek van je leven te worden

Het duidelijkste voorbeeld is Recall op Copilot+ pc’s. Recall kan, wanneer de gebruiker daarvoor kiest, periodiek momentopnamen van het scherm bewaren en deze lokaal doorzoekbaar maken. Microsoft benadrukt dat de snapshots lokaal worden verwerkt en opgeslagen en dat Recall standaard uitstaat. Dat zijn belangrijke waarborgen.

Maar juist daarom moeten we verder kijken dan de vraag of Microsoft de gegevens naar zijn servers stuurt. De fundamentele vraag is of een besturingssysteem überhaupt een permanente, doorzoekbare geschiedenis van iemands digitale handelen zou moeten kunnen opbouwen.

Op een computer staan immers niet alleen documenten. Daar verschijnen gesprekken, zoekopdrachten, medische informatie, financiële gegevens, foto’s, wachtwoorden en politieke of religieuze overtuigingen. Zelfs wanneer een functie lokaal blijft, verandert de aard van het apparaat wanneer het in staat wordt gesteld om van al die handelingen een doorzoekbaar geheugen te maken.

Technologie hoort de mens meer vrijheid te geven, niet van zijn eigen computer een observatiepost te maken.

Proportionaliteit: het doel rechtvaardigt niet ieder middel

Proportionaliteit betekent in de kern dat het middel in redelijke verhouding moet staan tot het doel. Bij beperkingen van fundamentele rechten moet de noodzaak objectief kunnen worden gerechtvaardigd en moet het gekozen middel proportioneel zijn.

Bij Recall is het doel duidelijk: gebruikers helpen om eerder bekeken informatie terug te vinden. Dat is een legitiem en op zichzelf nuttig doel.

Maar daarvoor is het niet noodzakelijk om een systeem te ontwerpen dat periodiek screenshots van het scherm kan bewaren en deze vervolgens met AI analyseerbaar maakt. Een gebruiker kan documenten opslaan, browsergeschiedenis gebruiken, bestanden doorzoeken of zelf aantekeningen maken. Zelfs wanneer Recall opt-in is, blijft de vraag overeind waarom een zo ingrijpende vorm van digitale registratie nodig is om een relatief alledaags zoekprobleem op te lossen.

Daar wringt de proportionaliteit. Het gemak dat wordt toegevoegd is beperkt en specifiek; de hoeveelheid potentieel gevoelige informatie die het systeem kan vastleggen is omvangrijk en contextafhankelijk.

Subsidiariteit: kan het ook met minder ingrijpende technologie?

Hetzelfde probleem zien we bij subsidiariteit. Als een doel met een minder ingrijpend middel kan worden bereikt, hoort dat middel de voorkeur te krijgen.

Microsoft biedt bij Recall verschillende beperkingen: gebruikers kunnen snapshots uitzetten, apps en websites filteren en opgeslagen snapshots verwijderen. Ook worden gevoelige gegevens volgens Microsoft standaard gefilterd.

Maar daarmee wordt het fundamentele ontwerp niet minder ingrijpend. De gebruiker moet zelf bepalen wat niet geregistreerd mag worden. Dat draait de logica om. In plaats van dat het systeem terughoudend omgaat met persoonlijke informatie, krijgt de gebruiker de taak om achteraf grenzen te stellen aan wat een computer allemaal zou kunnen onthouden.

Daarmee ontstaat bovendien een praktisch probleem: een filter kan alleen beschermen tegen situaties die vooraf zijn voorzien. Microsoft waarschuwt zelf dat het filteren van websites bijvoorbeeld niet verhindert dat delen van een website in andere contexten, zoals browsergeschiedenis of een geopende tab, in snapshots kunnen verschijnen.

Het probleem is groter dan Recall

Windows 11 kent daarnaast verschillende vormen van diagnostische en cloudgerelateerde gegevensverwerking. Microsoft maakt onderscheid tussen verplichte en optionele diagnostische gegevens. Onder optionele diagnostische gegevens kunnen onder meer gegevens over bezochte websites, apparaatgebruik en uitgebreide foutmeldingen vallen.

Voor bepaalde verbonden Windows-diensten wordt bovendien zogenoemde required service data naar Microsoft gestuurd om die diensten te laten functioneren. Welke gegevens worden verwerkt hangt mede af van de diensten die de gebruiker inschakelt.

Geen van die gegevensstromen betekent automatisch dat Microsoft de privacywet overtreedt. Dat moet ook niet worden beweerd zonder concrete juridische onderbouwing. Maar de lat moet hoger liggen dan: het mag volgens de instellingen, dus het is goed.

Vrijheid betekent ook: niet voortdurend hoeven nadenken over toezicht

Privacy gaat niet alleen over geheimhouding. Het gaat ook over de mogelijkheid om je vrij te bewegen, te zoeken, te denken en te communiceren zonder het gevoel dat iedere handeling geregistreerd, geanalyseerd of opnieuw opgeroepen kan worden.

Dat raakt rechtstreeks aan menselijke waardigheid. Een mens is geen datapunt dat zo volledig mogelijk moet worden gereconstrueerd omdat het technisch haalbaar is.

Juist bij technologie die diep in het dagelijks leven wordt geïntegreerd, moet het uitgangspunt daarom niet zijn: wat kunnen we allemaal verzamelen? Het uitgangspunt moet zijn: wat hebben we werkelijk nodig om de mens te helpen?

Microsoft moet de bewijslast omdraaien

Freedom Matters pleit daarom voor een andere ontwerpfilosofie. Niet eerst zoveel mogelijk mogelijkheden bouwen en daarna privacy-instellingen toevoegen, maar vanaf het begin aantonen waarom iedere ingrijpende gegevensverwerking noodzakelijk is.

Voor functies die grote hoeveelheden persoonlijke informatie kunnen vastleggen, zou Microsoft vooraf inzichtelijk moeten maken:

• welk concreet probleem de functie oplost;
• welke gegevens daarvoor strikt noodzakelijk zijn;
• waarom een minder ingrijpend alternatief niet volstaat;
• hoe lang gegevens worden bewaard;
• welke risico’s ontstaan voor vrijheid en menselijke waardigheid;
• en waarom de gekozen technische architectuur die risico’s voldoende beperkt.

De mens vóór de technologie

Windows 11 laat zien hoe gemakkelijk de grens verschuift. Eerst is er een handige functie. Daarna een cloudverbinding. Daarna AI. Vervolgens wordt het normaal dat een computer steeds meer van ons weet omdat dat nu eenmaal handig is.

Freedom Matters vindt dat we die ontwikkeling niet gedachteloos moeten accepteren.

Technologie kan mensen zelfstandiger maken, toegang tot kennis vergroten en ons dagelijks leven verbeteren. Maar juist omdat technologie zo krachtig is, moeten er grenzen worden gesteld aan wat we haar toestaan.

Niet alles wat technisch mogelijk is, is menswaardig. Niet alles wat handig is, is noodzakelijk. En niet alles wat vrijwillig kan worden aangezet, is daarom proportioneel.

De mens moet het uitgangspunt blijven. Ook in Windows 11.

Wat moet er veranderen?

Microsoft zou privacy niet moeten behandelen als een instelling die gebruikers zelf maar moeten vinden, maar als een fundamenteel ontwerpprincipe. Functies die het digitale gedrag van mensen vergaand kunnen vastleggen horen alleen te bestaan wanneer hun noodzaak overtuigend kan worden aangetoond en wanneer minder ingrijpende alternatieven tekortschieten.

Maar er is nog een belangrijker punt: niemand hoeft Windows 11 te gebruiken. Wie de manier waarop Microsoft met privacy en gegevens omgaat niet aanvaardbaar vindt, heeft het recht om voor een ander besturingssysteem te kiezen. Er zijn uitstekende alternatieven die meer controle over het systeem en de eigen gegevens bieden.

Een daarvan is Kubuntu, een gebruiksvriendelijke Linux-distributie die de vrijheid geeft om zelf te bepalen welke software en diensten je op je computer gebruikt. Daarmee is Kubuntu niet automatisch voor iedereen de beste keuze, maar het laat wel zien dat een moderne computer niet afhankelijk hoeft te zijn van één ecosysteem.

Die keuzevrijheid is belangrijk. Mensen moeten niet alleen de mogelijkheid hebben om privacygevoelige functies uit te zetten; ze moeten ook daadwerkelijk kunnen kiezen voor technologie die beter aansluit bij hun waarden.