De Europese digitale identiteit komt eraan. Vrijwillig, zeggen ze.

De Europese digitale identiteitswallet komt eraan. Uiterlijk eind 2026 moeten EU-lidstaten minstens één Europese digitale identiteitswallet beschikbaar stellen. De Europese Commissie presenteert die als veilig, privacyvriendelijk en vooral: vrijwillig.

Dat laatste klinkt geruststellend. Maar wie iets verder kijkt, ziet een ontwikkeling die veel verder gaat dan een handige app op je telefoon.

Een digitale identiteit hoort een keuze te zijn. Zodra je haar nodig hebt om normaal mee te kunnen doen, is het geen echte keuze meer.

De overheid noemt het vrijwillig

Laat één ding duidelijk zijn: volgens de Europese Commissie wordt niemand verplicht om de wallet te gebruiken. Er komt geen algemene wettelijke plicht voor burgers om zo’n wallet te installeren. citeturn0search0turn0search3

Maar tegelijkertijd wordt de wallet onderdeel van een enorme Europese infrastructuur voor digitale identificatie. Je kunt er straks onder meer je identiteit, rijbewijs, diploma’s en andere digitale documenten in bewaren en ermee toegang krijgen tot publieke én private diensten. Ook leeftijdsverificatie en bankzaken worden expliciet als toepassingen genoemd.

En daar begint voor Freedom Matters het probleem.

Vrijwillig is niet hetzelfde als vrij

Een systeem kan juridisch vrijwillig zijn en maatschappelijk toch steeds moeilijker te vermijden.

Stel dat een bank de wallet gebruikt voor identificatie. Een werkgever hem handig vindt voor diploma’s. Een online dienst hem gebruikt om je leeftijd vast te stellen. Een overheidsdienst hem als de eenvoudigste route aanbiedt.

Niemand hoeft je dan formeel te verplichten de wallet te gebruiken. Maar als de alternatieve route steeds omslachtiger wordt, ontstaat er wel degelijk druk.

Dat is precies het soort digitale afhankelijkheid waar we kritisch naar moeten kijken. Vrijheid betekent niet alleen dat de overheid je formeel toestemming geeft om iets niet te gebruiken. Vrijheid betekent ook dat je daadwerkelijk een alternatief hebt.

En die wallet kan straks overal opduiken

De EU wil niet alleen een digitale identiteit voor contact met de overheid. De wallet is nadrukkelijk bedoeld voor publieke én private diensten. Bepaalde publieke en private partijen worden bovendien verplicht om een Europese digitale identiteitswallet te accepteren.

Dat maakt de ontwikkeling fundamenteel anders dan bijvoorbeeld een extra overheidsapp.

Het gaat om een infrastructuur waarmee je jezelf steeds opnieuw digitaal kunt bewijzen: wie je bent, hoe oud je bent, welke kwalificaties je hebt, waar je recht op hebt en welke documenten bij jou horen.

De Commissie benadrukt dat gebruikers zelf bepalen welke gegevens ze delen. Dat principe van minimale gegevensverstrekking is op zichzelf positief. Maar privacy hangt niet alleen af van wat de techniek mogelijk maakt. Het hangt ook af van hoe organisaties de techniek daadwerkelijk inzetten en welke alternatieven er blijven bestaan.

Ook privacyorganisaties zijn kritisch

Die zorgen komen niet alleen uit de hoek van Freedom Matters. European Digital Rights (EDRi) en andere maatschappelijke organisaties waarschuwden in maart 2026 dat de wallet nog onvoldoende waarborgen biedt tegen onder meer tracking, het afdwingen van gevoelige gegevens en het onnodig prijsgeven van iemands juridische identiteit. Zij waarschuwen dat de wallet anders kan uitgroeien tot een instrument voor surveillance en controle.

Dat is een belangrijk signaal. Niet omdat daarmee bewezen is dat de Europese wallet per definitie een surveillancesysteem wordt, maar omdat juist nu — vóór de grootschalige invoering — moet worden vastgesteld welke grenzen absoluut niet mogen worden overschreden.

Een digitale identiteit is geen neutrale ontwikkeling

Technologie wordt vaak gepresenteerd als een oplossing voor een praktisch probleem. Minder papier. Sneller inloggen. Geen wachtwoorden. Eén app voor allerlei documenten.

Maar bij digitale identiteit gaat het om iets fundamentelers: de mogelijkheid om toegang tot de samenleving steeds vaker afhankelijk te maken van digitale verificatie.

Daarom moeten we niet alleen vragen of de wallet veilig genoeg is.

We moeten vragen:

• Kun je zonder wallet volwaardig gebruik blijven maken van publieke en private diensten?
• Blijft er altijd een praktisch en gelijkwaardig alternatief bestaan?
• Kan een organisatie méér persoonsgegevens verlangen dan strikt noodzakelijk is?
• Kun je anoniem of pseudoniem blijven waar dat nu mogelijk is?
• Wie bepaalt uiteindelijk waarvoor jouw digitale identiteit wordt gebruikt?

Wij willen geen digitale snelweg zonder afrit

Freedom Matters is geen tegenstander van technologie omdat het digitaal is. Technologie kan mensen juist meer vrijheid geven.

Maar een digitale identiteit die langzaam de standaard wordt voor toegang tot steeds meer onderdelen van het dagelijks leven, verdient fundamentele kritiek.

Een samenleving waarin je voortdurend digitaal moet bewijzen wie je bent, is niet automatisch een vrijere samenleving.

Daarom is onze inzet helder: een digitale identiteit mag nooit de voorwaarde worden om volwaardig mee te kunnen doen.

Niet iedereen wil een digitale identiteit. Niet iedereen kan ermee werken. En sommige mensen zullen haar om principiële redenen niet willen gebruiken.

Ook zij moeten gewoon kunnen meedoen.